News Reporter
ગૂજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ન્યાયિક અને અદાલતી વહીવટમાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઉપયોગ અંગે શનિવારે એક સીમાચિહ્નરૂપ નીતિ જાહેર કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ દ્વારા અનાવરણ કરવામાં આવેલી આ નીતિ હેઠળ ન્યાયાધીશો માટે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા, ન્યાયિક વિચારણા અને ચુકાદાઓ તૈયાર કરવા માટે AI નો ઉપયોગ કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે. આ નવી માર્ગદર્શિકા રાજ્યના તમામ ન્યાયિક અધિકારીઓ, હાઈકોર્ટના સ્ટાફ, કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ અને જિલ્લા ન્યાયતંત્રને તાત્કાલિક અસરથી લાગુ પડશે. આ નીતિનો મુખ્ય હેતુ ન્યાયિક સ્વતંત્રતાને જાળવી રાખવાનો છે. સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે AI નો ઉપયોગ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે કાયદાના અર્થઘટન, તથ્યોની તપાસ, દલીલોનું મૂલ્યાંકન, જામીન કે સજા અંગેના નિર્ણયો અથવા વચગાળાના આદેશો તૈયાર કરવા માટે કરી શકાશે નહીં. દરેક ન્યાયાધીશ તેમના નામે જારી કરાયેલા આદેશો અને અવલોકનો માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર રહેશે. આ નીતિ માત્ર કાયમી સ્ટાફ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં કરાર આધારિત કર્મચારીઓ, કાનૂની સહાયકો, ઇન્ટર્ન અને પેરા-લીગલ વોલેન્ટિયર્સનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
જોકે, ન્યાયાલયે વહીવટી કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે AI ના મર્યાદિત ઉપયોગની છૂટ આપી છે. આઈટી વિભાગના કાર્યો, આંતરિક તાલીમ માટે પ્રેઝન્ટેશન તૈયાર કરવા અને જાહેર ક્ષેત્રમાં ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે પરિપત્રોના ડ્રાફ્ટિંગમાં સુધારો કરવા માટે AI નો ઉપયોગ કરી શકાશે. કાનૂની સંશોધન માટે પણ તેની મદદ લઈ શકાશે, પરંતુ શરત એ રહેશે કે મેળવેલા પરિણામોની ચકાસણી માનવીય સૂઝબૂઝ અને અધિકૃત કાયદાકીય જર્નલ્સ સાથે સરખામણી કરીને કરવી અનિવાર્ય રહેશે. ચુકાદાઓના માળખાકીય સુધારા અને વ્યાકરણની ભૂલો સુધારવા માટે પણ ટેકનોલોજીની મદદ લઈ શકાશે, પરંતુ મૂળ કાનૂની વિશ્લેષણ સંપૂર્ણપણે ન્યાયાધીશનું જ હોવું જોઈએ. ભાષાંતર અને કેસ મેનેજમેન્ટના ક્ષેત્રમાં પણ AI નો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી અપાઈ છે. દસ્તાવેજોના મશીન-આધારિત અનુવાદ અને સુનાવણીના ટ્રાન્સક્રિપ્શન માટે ટેકનોલોજી વાપરી શકાશે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કરતા પહેલા સક્ષમ અધિકારી દ્વારા પ્રમાણિત કરવું જરૂરી રહેશે. તેવી જ રીતે, કેસના પ્રકાર અને જટિલતાના આધારે કેસની વહેંચણી અને શેડ્યુલિંગ માટે પણ AI ની મદદ લઈ શકાશે. હાઈકોર્ટે સ્વીકાર્યું છે કે AI ટેકનોલોજી ન્યાય પ્રણાલીની ગુણવત્તા સુધારી શકે છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા જોખમો જેવા કે ખોટી માહિતી (hallucinations), પક્ષપાત અને ગોપનીયતાના ભંગ સામે સાવચેતી રાખવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. આ નીતિ ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૨૫ અને ૨૨૭ હેઠળ આપવામાં આવેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવી છે. તેમાં ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ ૨૦૨૩ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ ૨૦૦૦ ના નિયમોનું પાલન કરવાનું રહેશે. જો કોઈ પણ અધિકારી કે કર્મચારી આ નીતિના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરશે, તો તેને ગેરવર્તણૂક ગણીને તેમની સામે ખાતાકીય તપાસ અથવા શિસ્તભંગના પગલાં લેવામાં આવશે. ગુજરાત અગાઉ કેરળ હાઈકોર્ટે પણ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં AI ના ઉપયોગ પર નિયંત્રણો લાદતી આવી જ નીતિ જાહેર કરી હતી.
